بازار سیاه واکسن آنفلوآنزا داغ شد / هشدار درباره واکسن‌های چندمیلیونی

هر سال با نزدیک شدن به فصل سرما، تقاضا برای واکسن آنفلوآنزا افزایش پیدا می‌کند، اما امسال تغییر ترکیب سویه‌های واکسن و فرصت یک‌ماهه‌ای که برای اصلاح فرمولاسیون به تولیدکنندگان داده شد، تولید جهانی را با اختلال مواجه کرد. افزایش تقاضا در کشورهای تولیدکننده و محدودیت تأمین از منابع اروپایی نیز باعث شد ورود واکسن به ایران با تأخیر همراه شود.

مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، پیش‌تر درباره علت این تأخیر توضیح داده بود که واکسن آنفلوآنزا در سال‌های گذشته چهارظرفیتی بود، اما امسال یکی از سویه‌هایی که شیوع و بار بیماری کمتری داشت از ترکیب واکسن حذف شد و تولیدکنندگان برای اصلاح فرمولاسیون به زمان نیاز داشتند. به گفته او، همین تغییر در کنار سایر عوامل، موجب اختلال در تولید جهانی واکسن شد.

این اختلال تنها مختص ایران نبود و کشورهای اروپایی تولیدکننده واکسن نیز با افزایش تقاضای داخلی مواجه شدند. پیرصالحی گفته است شرکت‌های ایرانی از بهمن و اسفند سال گذشته برای تأمین واکسن مکاتبات خود را آغاز و سفارش‌ها را حدود اردیبهشت ثبت کردند، اما تأمین‌کنندگان اروپایی تحویل واکسن را به نیمه دوم مهر موکول کردند و همزمان قیمت‌ها نیز افزایش یافت. به همین دلیل، واکسن‌های اروپایی امسال عملاً حضور پررنگی در بازار ایران نخواهند داشت و منابع تأمین بیشتر به سمت چین و روسیه رفته است.

در عین حال، محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، از تأمین واکسن از فرانسه نیز خبر داده و گفته است حدود ۷۰۰ هزار دوز واکسن وارد کشور شده و از ابتدای مهرماه توزیع آن آغاز شده است. به گفته او، در مجموع حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار دوز واکسن برای نیاز کشور تأمین شده که با ورود محموله‌های جدید و طی مراحل قانونی، به‌تدریج در شبکه رسمی توزیع خواهد شد.

با وجود افزایش تقاضا، مسئولان وزارت بهداشت تأکید دارند که واکسن آنفلوآنزا برای همه افراد ضرورت یکسانی ندارد و گروه‌های پرخطر باید در اولویت دریافت آن باشند. سالمندان، زنان باردار، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای و کسانی که ابتلا به آنفلوآنزا برای آنها می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند، از جمله این گروه‌ها هستند. بر همین اساس حدود یک میلیون دوز برای وزارت بهداشت و معاونت بهداشت در نظر گرفته شده تا برای گروه‌های پرخطر مورد استفاده قرار گیرد.

اما تأخیر در عرضه رسمی، در کنار نگرانی مردم از کمبود واکسن، فرصت مناسبی برای فعالیت فروشندگان غیررسمی ایجاد کرده است. در روزهای اخیر، واکسن آنفلوآنزا در برخی صفحات فضای مجازی با قیمت‌های چند میلیون تومانی عرضه شده؛ موضوعی که سازمان غذا و دارو نسبت به آن هشدار داده است.

محمد هاشمی با تأکید بر اینکه ضرورتی برای خرید واکسن از منابع غیررسمی وجود ندارد، گفته است مردم نباید برای تهیه این فرآورده سلامت‌محور به عرضه‌کنندگان فضای مجازی مراجعه کنند. نگرانی سازمان غذا و دارو تنها به قیمت بالاتر این واکسن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه موضوع اصلی، امکان احراز اصالت، نحوه انتقال و شرایط نگهداری آنهاست.

واکسن یک فرآورده بیولوژیک است و رعایت زنجیره سرد در حمل و نگهداری آن اهمیت اساسی دارد. به همین دلیل، حتی اگر فروشنده‌ای مدعی اصل بودن واکسن باشد، مصرف‌کننده نمی‌تواند از طریق یک صفحه مجازی یا فروشنده غیررسمی، شرایط نگهداری واکسن از زمان خروج از شبکه رسمی تا رسیدن به دست خود را بررسی کند.

فرشته خوشخو، سرپرست دفتر حقوقی سازمان غذا و دارو نیز عرضه واکسن در صفحات فضای مجازی، مطب‌ها یا سایر مراکز فاقد مجوز را صرفاً یک فعالیت تجاری نمی‌داند و تأکید کرده است که فرآورده‌های سلامت تابع مقررات اختصاصی هستند. به گفته او، در صورت احراز عرضه یا توزیع غیرمجاز، موضوع از طریق مراجع ذی‌صلاح پیگیری خواهد شد و مسئولیت افراد نیز بر اساس نقش آنها در تأمین، نگهداری، توزیع یا فروش مورد بررسی قرار می‌گیرد.

در این میان، قیمت‌های چندمیلیونی اعلام‌شده در فضای غیررسمی نیز نباید به عنوان قیمت واقعی واکسن تلقی شود. هاشمی گفته است واکسن‌هایی که از سوی معاونت بهداشت عرضه می‌شوند رایگان هستند و واکسن‌های داروخانه‌ای نیز به دلیل دریافت نکردن ارز دولتی، با قیمت آزاد عرضه می‌شوند؛ با این حال قیمت رسمی واکسن‌های داروخانه‌ای زیر دو میلیون تومان است.

امسال اما یک اتفاق دیگر نیز بر بازار واکسن آنفلوآنزا سایه انداخته و آن خروج تولیدکننده داخلی از تولید این واکسن است. پیرصالحی درباره این موضوع گفته است واکسن تولید داخل از نوع نوترکیب بود، در حالی که واکسن وارداتی مورد استفاده در سال‌های گذشته از این نوع نبود و نمونه نوترکیب در بازار جهانی قیمت بالاتری دارد.

به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، یکی از مشکلات تولید داخلی پایین بودن تقاضا بوده است؛ به طوری که طی دو، سه سال گذشته شاید نیمی یا حتی بیشتر از تولید واکسن ایرانی به دلیل نبود تقاضای کافی تا پایان فصل مصرف، معدوم می‌شد. همین مسئله نیز علاوه بر زیان تولیدکننده، ادامه تولید داخلی را تحت تأثیر قرار داد و در نهایت شرکت تولیدکننده امسال اعلام کرد از تولید واکسن آنفلوآنزا خارج می‌شود؛ اتفاقی که در شرایط فعلی تأمین جهانی، می‌تواند اهمیت ظرفیت تولید داخل را بیشتر نشان دهد.

تغییر منابع تأمین واکسن از اروپا به چین و روسیه نیز در روزهای اخیر با برخی اظهارنظرها درباره کیفیت واکسن‌های وارداتی همراه شده است. سازمان غذا و دارو در واکنش به این حواشی تأکید کرده که ارزیابی کیفیت واکسن یک موضوع تخصصی و در اختیار مرجع قانونی رگولاتوری است و نباید اظهارنظرهای کارشناسی یا رسانه‌ای با تصمیم رسمی سازمان غذا و دارو درباره یک فرآورده یکسان تلقی شود.

سخنگوی سازمان غذا و دارو همچنین تأکید کرده است که کمیته کشوری آنفلوآنزا نقش تخصصی و مشورتی در حوزه این بیماری دارد، اما مرجع قانونی ثبت، صدور مجوز ورود یا ارزیابی و تأیید کیفیت واکسن‌ها محسوب نمی‌شود.

اکنون ایران در آستانه فصل مصرف واکسن آنفلوآنزا با شرایطی متفاوت از سال‌های گذشته روبه‌روست؛ از یک سو تولید جهانی با اختلال مواجه شده و منابع اروپایی در دسترس سال‌های قبل محدود شده‌اند و از سوی دیگر، تأخیر در عرضه رسمی، بازار غیررسمی را فعال کرده است. در چنین شرایطی، تأکید وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو بر یک نکته استوار است: واکسن آنفلوآنزا باید از مسیر رسمی و مراکز مجاز تهیه شود و خرید واکسن از فضای مجازی، علاوه بر قیمت‌های نامتعارف، می‌تواند سلامت مصرف‌کننده را به دلیل نامشخص بودن شرایط نگهداری و زنجیره سرد با خطر مواجه کند.